Κώστας Λογαράς, Διπλή ζωή, Εκδ. Καστανιώτης

Γράφει η Μίνα Πετροπούλου

“Διπλή ζωή”: Ένα μυθιστόρημα-τομή για τη σύγχρονη οικογένεια και τα ηθικά όρια των σχέσεων

Το μυθιστόρημα “Διπλή ζωή” του Κώστα Λογαρά είναι ένα από τα πιο ώριμα και τολμηρά δείγματα της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας. Όχι μόνο επειδή πραγματεύεται με ευαισθησία και τόλμη τις λεπτές ισορροπίες των οικογενειακών και ερωτικών σχέσεων, αλλά κυρίως γιατί καταφέρνει να εισχωρήσει στα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής χωρίς να προσφέρει έτοιμες απαντήσεις ή εύκολες ηθικολογίες. Αντίθετα, καλεί τον αναγνώστη να αναλογιστεί: Πού αρχίζει η προσωπική ελευθερία και πού τελειώνει η ηθική ευθύνη απέναντι στους άλλους;

Ο κεντρικός ήρωας, ο Παύλος Παυλής, είναι το πρόσωπο μέσα από το οποίο ο Λογαράς διαπραγματεύεται ζητήματα όπως η πίστη, η οικογενειακή ευθύνη, η σεξουαλικότητα και η προσωπική αλήθεια. Ο Παυλής ζει δύο ζωές ∙ μία με τη σύζυγό του Μαρίνα και την κόρη τους, και μία παράλληλη, εξίσου ουσιαστική, με την ερωμένη του Έλσα και τον γιο της. Το εύρημα αυτό – αν και φαινομενικά κοινότοπο – μετατρέπεται σε σύνθετο ηθικό και ψυχολογικό εργαστήριο, όπου οι ρόλοι δεν είναι ποτέ απολύτως καθορισμένοι και ταυτόχρονα οι ταυτότητες ρευστές.

Ο συγγραφέας αποφεύγει επιμελώς κάθε διδακτισμό. Ο Παυλής δεν είναι ούτε ήρωας ούτε θύτης· είναι ένας άνθρωπος που παλεύει να εναρμονίσει τις επιθυμίες του με τον κόσμο γύρω του. Οι επιλογές του όμως έχουν συνέπειες. Kαι αυτές είναι που φωτίζει με ιδιαίτερη ευαισθησία ο Λογαράς : πώς επηρεάζονται τα παιδιά, πώς διαταράσσεται η εσωτερική ισορροπία μιας οικογένειας, πώς το “ανήθικο” ερμηνεύεται διαφορετικά από τον καθένα.

Στο έργο παρακολουθούμε τις πολλαπλές αφηγήσεις των προσώπων που περιβάλλουν τον Παυλή – της συζύγου, της ερωμένης, της κόρης, του εφήβου γιου της Έλσας. Ο συγγραφέας δεν επιλέγει να δώσει προτεραιότητα σε καμία φωνή. Αντίθετα, δημιουργεί ένα καλειδοσκόπιο οπτικών, στο οποίο η αλήθεια αλλάζει μορφή ανάλογα με τη γωνία θέασης. Έτσι, το ερώτημα “ποιος είναι πραγματικά ο Παύλος Παυλής;” παραμένει μετέωρο. Είναι ειλικρινής ή υποκριτής; Ιδεολόγος ή νάρκισσος; Απελευθερωμένος ή ανεύθυνος;

Αξιοσημείωτη είναι η ευαισθησία με την οποία ο Λογαράς προσεγγίζει τον ψυχισμό των δύο παιδιών, της κόρης του Παυλή και του γιου της ερωμένης του. Η κόρη, μεγαλωμένη σε ένα ημιφωτισμένο οικογενειακό περιβάλλον, αισθάνεται προδομένη όταν συνειδητοποιεί ότι η “κανονικότητα” που πίστευε πως είχε ήταν τελικά μια σιωπηρή συμφωνία ανάμεσα στους γονείς της. Αντίστοιχα ο Φίλιππος, γιος της Έλσας, παλεύει με βαθιά αισθήματα εγκατάλειψης και ζήλιας εγκλωβισμένος σε ένα ισχυρό οιδιπόδειο δέσιμο με τη μητέρα του. Τα βιώματά του τον οδηγούν τελικά σε μια καταστροφική αντίδραση – τη δικαστική εμπλοκή του Παυλή – που έρχεται ως κορύφωση της συναισθηματικής του οργής.

Η ένταξη του δικαστικού λόγου στο μυθιστόρημα (μέσω της παρουσίας ενός Εισαγγελέα) προσδίδει μια κοινωνικοπολιτική διάσταση. Η “δίκη” του Παυλή μετατρέπεται σε συμβολική δίκη της ελευθερίας των σχέσεων, της ηθικής των πολλαπλών ταυτοτήτων και της αμφισβήτησης των παραδοσιακών μοντέλων οικογένειας. Σε μια κοινωνία που ακόμη παλεύει να αποδεχθεί τις αλλαγές στις έμφυλες σχέσεις, ο Λογαράς τολμά να φέρει στο προσκήνιο το δικαίωμα στη διαφορετικότητα ∙ όχι μόνο στη σεξουαλική επιλογή, αλλά και στη μορφή της οικογένειας, στη συντροφικότητα χωρίς αποκλειστικότητα, στην ειλικρίνεια αντί για την υποκρισία.

Σε αυτό το σημείο, γίνεται φανερή και η συνομιλία του έργου με τις πιο σύγχρονες αναλύσεις για την οικογένεια, όπως εκείνες που συναντάμε στη μελέτη του Δημήτρη Παπανικολάου “Κάτι τρέχει με την οικογένεια”. Ο Λογαράς, αν και προερχόμενος από την παλαιότερη γενιά λογοτεχνών, ενσωματώνει πλήρως τα νέα ερωτήματα: Τι σημαίνει “οικογένεια” στον 21ο αιώνα; Είναι δυνατόν να υπάρξει ένας “ανοιχτός γάμος” με αμοιβαία συναίνεση και ψυχική πληρότητα; Και ποιο είναι το κόστος για τα παιδιά όταν οι γονείς ακολουθούν “απελευθερωμένα” μοντέλα ζωής;

Μέσα από την εξαιρετικά πυκνή αφήγηση – με τριτοπρόσωπη εστίαση αλλά και πρωτοπρόσωπα σχόλια, ιδίως της κόρης – ο Λογαράς κατορθώνει να δώσει πνοή στους χαρακτήρες του. Η γραφή του είναι χαμηλόφωνη, υπόγεια, ατμοσφαιρική, χωρίς ρητορικές εξάρσεις. Το ύφος του υπενθυμίζει τη δεξιοτεχνία της παλαιότερης σχολής, αλλά ταυτόχρονα η θεματολογία του τοποθετεί το έργο του στην αιχμή της σύγχρονης λογοτεχνικής σκέψης.

Δεν είναι τυχαίο ότι το μυθιστόρημα έχει χαρακτηριστεί από αρκετούς κριτικούς ως τολμηρό. Ωστόσο, η τολμηρότητα του έργου δεν έχει καμία σχέση με μια επιφανειακή ή κραυγαλέα πρόκληση. Δεν επιχειρεί να σοκάρει με εξωσυζυγικές σχέσεις, με ερωτικά τρίγωνα ή με κρυφές ζωές για να εντυπωσιάσει. Τολμηρό είναι το βιβλίο ακριβώς γιατί δεν προσπαθεί να χαϊδέψει τις βεβαιότητες ή τις ευκολίες του αναγνώστη. Γιατί διαλύει σταδιακά κάθε σχήμα καλού-κακού, αμαρτωλού-ηθικού, πατριαρχικού-εναλλακτικού, αφήνοντάς μας να αιωρούμαστε ανάμεσα σε πολλές – συχνά αντικρουόμενες – αλήθειες.

Η βαθύτερη τόλμη του Λογαρά βρίσκεται στο ότι μας εκθέτει στον ίδιο μας τον εαυτό: στις επιθυμίες που δεν τολμάμε να ομολογήσουμε, στις αποσιωπήσεις μέσα στις σχέσεις, στις συμφωνίες σιωπής που κρατούν τις οικογένειες όρθιες. Η “Διπλή ζωή” δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για την απιστία ή τον λεγόμενο «ανοιχτό γάμο». Είναι ένα έργο που προχωρά πέρα από τα ερωτήματα της ερωτικής αφοσίωσης και αγγίζει τον σκληρό πυρήνα της ύπαρξης: την ανάγκη του ανθρώπου να αγαπηθεί ολόκληρος, με τις αντιφάσεις του, και να ζήσει μια ζωή αληθινή, έστω και αν αυτή συγκρούεται με τις κοινωνικές νόρμες.

Η τολμηρότητα του Λογαρά είναι επίσης βαθιά υπαρξιακή: γιατί φέρνει στο προσκήνιο το διαχρονικό τραύμα της ενηλικίωσης, τη μοναξιά των παιδιών απέναντι στους μισοαπόντες γονείς, τις σκιές που αφήνει η ασυνέπεια των ενηλίκων στη ψυχοσύνθεσή τους. Κι είναι και ιδεολογική: γιατί αρνείται να πάρει θέση υπέρ ή κατά ενός τρόπου ζωής, προτείνοντας έναν στοχασμό για τις μορφές της οικογένειας, της αγάπης και της συντροφικότητας στη σύγχρονη κοινωνία. Δεν επιδιώκει να “λύσει” τα διλήμματα των ηρώων του ∙ αντιθέτως, τα φωτίζει από όλες τις πλευρές και τα αφήνει ανοιχτά, απαιτώντας από τον αναγνώστη να σταθεί απέναντί τους με ευθύνη.

Μέσα από αυτήν την πολύπλευρη, σχεδόν πολυφωνική προσέγγιση, ο Λογαράς δεν μας δίνει έναν “καλό” ή “κακό” Παυλή. Αντίθετα, μας παρουσιάζει έναν άνθρωπο σύνθετο, με τα λάθη και τις αλήθειες του, που προσπαθεί να ζήσει χωρίς να προδώσει ούτε τον εαυτό του ούτε τους άλλους – και τελικά αποτυγχάνει, όπως όλοι μας, αλλά όχι χωρίς νόημα. Η προσωπικότητά του ξεδιπλώνεται μέσα από τα μάτια όλων των άλλων: της κόρης, που προσπαθεί να καταλάβει έναν πατέρα που δεν ήξερε πραγματικά, της συζύγου, που επιλέγει να συνεχίσει μια δύσκολη συνύπαρξη ∙ της ερωμένης, που περιμένει μια απόφαση που δεν έρχεται ποτέ ∙
του γιου, που μετατρέπει την οργή του σε κατηγορία,
και του Εισαγγελέα, που συμβολίζει την κοινωνία ∙ μια κοινωνία έτοιμη να καταδικάσει, χωρίς να κατανοεί.

Η “Διπλή ζωή” είναι, με άλλα λόγια, ένα πολύσημο έργο, που λειτουργεί ταυτόχρονα ως καθρέφτης των κοινωνικών μας αντιφάσεων και ως βαθιά ανθρώπινη αφήγηση. Μας υπενθυμίζει ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν ζει πια μόνο με τις εξωτερικές του ιδιότητες ∙ τον ρόλο του συζύγου, του γονιού, του πολίτη. Ζει με το βάρος και την ομορφιά των εσωτερικών του ρήξεων, της ανάγκης να αισθανθεί ελεύθερος χωρίς να πληγώσει, της ελπίδας να αγαπήσει χωρίς να περιοριστεί.

Με τη “Διπλή ζωή” ο Κώστας Λογαράς καταφέρνει να προσφέρει ένα έργο βαθιά προσωπικό γιατί ακουμπά σε υπαρξιακές μας αγωνίες  και ταυτόχρονα συλλογικό  γιατί αγγίζει τον πυρήνα του πολιτισμικού μας προβληματισμού για το τι σημαίνει “οικογένεια”, “έρωτας”, “ηθική” σήμερα. Είναι ένα μυθιστόρημα-κάτοπτρο, που μας κοιτάζει όχι με κατηγορία, αλλά με κατανόηση. Και μας υποχρεώνει να δούμε κατάματα τον εαυτό μας ∙ εκεί όπου τα όρια ανάμεσα στο σωστό και στο λάθος δεν είναι πια καθαρά, αλλά θολά, ανθρώπινα και τελικά  αληθινά.