Η δημόσια διαβούλευση είναι ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της σύγχρονης δημοκρατίας, όταν λειτουργεί σωστά. Αποτελεί δείκτη ωριμότητας του πολιτικού συστήματος, ενισχύει τη διαφάνεια και δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να συμμετέχουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση πολιτικών και νόμων.
Η θετική πλευρά
Στην Ελλάδα, το 2010 (με την πλατφόρμα opengov.gr), η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ με πρωθυπουργό τον κ. Γιώργο Παπανδρέου, σε ένα πολύ δυσμενές κοινωνικο-οικονομικό περιβάλλον, θεσμοθέτησε το πλαίσιο για τις ηλεκτρονικές δημόσιες διαβουλεύσεις. Σχέδια νόμων αναρτώνται, οι πολίτες και οι φορείς υποβάλλουν σχόλια, και αυτά είναι δημόσια ορατά. Στόχος είναι η βελτίωση της νομοθέτησης, η αξιοποίηση της συλλογικής γνώσης και η αύξηση της νομιμοποίησης των αποφάσεων.
Το πρόβλημα
Δυστυχώς, πολύ συχνά η διαδικασία της διαβούλευσης όπως την βιώνουμε, γίνεται προσχηματική με τα εξής χαρακτηριστικά:
– Τα σχόλια συλλέγονται, αλλά δεν ενσωματώνονται ουσιαστικά στο τελικό κείμενο.
– Οι διαβουλεύσεις έχουν μικρή χρονική διάρκεια ή γίνονται σε περιόδους που δύσκολα κινητοποιούνται οι πολίτες.
– Δεν υπάρχει υποχρεωτική αιτιολόγηση από την κυβέρνηση/διοίκηση για το ποιες προτάσεις έγιναν αποδεκτές και γιατί οι άλλες απορρίφθηκαν.
– Σε κάποιες περιπτώσεις, κρίσιμα νομοσχέδια προωθούνται με fast-track διαδικασίες ή χωρίς επαρκή χρόνο διαβούλευσης.
Αυτό υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς και δημιουργεί την αίσθηση ότι «όλα είναι προαποφασισμένα».
Πώς μπορεί να ενισχυθεί
Είναι η ώρα η δημόσια διαβούλευση να γίνει πραγματικά εργαλείο ουσιαστικής δημοκρατίας, και γι’ αυτό χρειάζονται:
1)Υποχρεωτική ανατροφοδότηση: Η διοίκηση θα πρέπει να δημοσιεύει αναλυτική έκθεση με τα σχόλια που υιοθετήθηκαν και αιτιολόγηση για τα υπόλοιπα.
2)Επαρκής χρόνος: Ελάχιστο διάστημα (π.χ. 4-6 εβδομάδες) ανάλογα με την πολυπλοκότητα του θέματος.
3)Καλύτερη προβολή και προσβασιμότητα: Ενημέρωση μέσω πολλαπλών καναλιών, απλοποιημένα κείμενα, και εργαλεία ανάλυσης σχολίων (π.χ. AI για κατηγοριοποίηση).
4)Ανεξάρτητη αξιολόγηση: Μηχανισμός ελέγχου (π.χ. από Αρχή Διαφάνειας ή Ανεξάρτητη Επιτροπή) για την ποιότητα της διαδικασίας.
5)Σύνδεση με την τελική απόφαση: Τα αποτελέσματα της διαβούλευσης θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στη Βουλή ή στα αρμόδια όργανα, όχι μόνο ως «εισηγητική» διαδικασία.
Υπάρχουν διεθνή παραδείγματα (π.χ. σε ορισμένες σκανδιναβικές χώρες ή στην ΕΕ με καλύτερες πρακτικές) όπου η διαβούλευση επηρεάζει πραγματικά την πολιτική.
Ηλειτουργία της δημόσιας διαβούλευσηςως εργαλείο ουσιαστικής δημοκρατίας, μπορεί να γίνει πράξη μέσω της συνταγματικής αναθεώρησης που θα υλοποιηθεί από την επόμενη Βουλή, εφόσον προωθηθεί ως συμπλήρωμα σε άρθρα διαφάνειας/διοίκησης.
Καταλαβαίνω ότι αυτό δεν φαίνεται να είναι προτεραιότητα αυτή τη στιγμή, και θα απαιτούσε ενεργή παρέμβαση βουλευτών, ή/και φορέων για να ενταχθεί στην ατζέντα.
Εναλλακτικά, πολλές από τις προτάσεις που αναφέρω παραπάνω (υποχρεωτική ανατροφοδότηση, AI ανάλυση, καλύτερη προβολή) μπορούν να υλοποιηθούν άμεσα με απλό νόμο, χωρίς να περιμένουμε τη συνταγματική αλλαγή.
Στην Ελλάδα, ο ψηφιακός μετασχηματισμός δίνει ευκαιρίες, αλλά χρειάζεται πολιτική βούληση για να μην μείνει στα λόγια.
