Υπάρχουν ομιλίες που κοσμούν μια εκδήλωση και ομιλίες που αναδιατάσσουν το ερώτημα. Η ομιλία του Παύλου Γερουλάνου στη Χίο, στην άκρη της ελληνικής επικράτειας όπως ο ίδιος είπε, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Ξεκινά από ένα παράδοξο που αγνοεί η κοινή γνώμη: Για σχεδόν τέσσερις αιώνες ο Βούδας ήταν απουσία. Ένας κενός θρόνος, μια πατημασιά, ένας τροχός. Η ανθρώπινη μορφή του γεννιέται στην Γκαντάρα του σημερινού Αφγανιστάν-Πακιστάν, στα εργαστήρια των Ελληνο-βακτριανών καλλιτεχνών που απέμειναν μετά τον Μέγα Αλέξανδρο. Και δεν είναι τυχαίο πρόσωπο. Είναι ο Απόλλωνας. Ο Έλληνας δεν έδωσε απλώς τεχνική στον Βουδισμό, του έδωσε αυτό που η ελληνική σκέψη θεωρούσε κορυφαία κατάκτηση: Το «πρόσωπον».
Αυτή η λέξη είναι το κλειδί όλης της ομιλίας. Στην αρχαία τραγωδία, πρόσωπο είναι η μάσκα που επιτρέπει στον ηθοποιό να ακουστεί. Στη θεολογία, είναι η υπόσταση. Στη σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη, είναι ακριβώς αυτό που λείπει. Έχουμε συστήματα που μιλούν χωρίς πρόσωπο.
Ο Γερουλάνος κάνει εδώ την πιο ευφυή αντιστροφή: Δεν φοβόμαστε πια αν η μηχανή θα γίνει άνθρωπος, φοβόμαστε αν ο άνθρωπος θα γίνει μηχανή. Και φέρνει τη μαρτυρία από το εσωτερικό του μέλλοντος, τους επικεφαλής των εταιρειών ΑΙ που λένε στα αμερικανικά πανεπιστήμια: «Μην ασχολείστε να διδάξετε τεχνολογία. Εμείς θα το κάνουμε. Εσείς μπορείτε να τους κάνετε ανθρώπους;».
Είναι η εκδίκηση του ανθρωπισμού. Ο ίδιος ο Χάιντεγκερ είχε προειδοποιήσει ότι η τεχνολογία δεν είναι εργαλείο, είναι τρόπος αποκάλυψης του κόσμου. Όταν αυτός ο τρόπος γίνεται απόλυτος, χρειάζεσαι έναν άλλο τρόπο για να τον οριοθετήσεις. Και εδώ έρχεται αυτό που ο Aby Warburg ονόμαζε «Nachleben», η επιβίωση των αρχαίων μορφών μέσα στον χρόνο. Ο Γερουλάνος δείχνει πολύ σωστά ότι από τον Βούδα της Γκαντάρα μέχρι τον Nolan της Οδύσσειας, οι ελληνικές αξίες δεν επιβιώνουν ως μουσειακά εκθέματα, αλλά ως λειτουργικά εργαλεία για σύγχρονες αγωνίες.
Τι είναι αυτό το εργαλείο; Δεν είναι η τελειότητα του ανθρώπου. Το αντίθετο, όπως σωστά τονίζει. Είναι αυτό που ο Jean-Pierre Vernant έλεγε για τον Έλληνα: Ο άνθρωπος που μπαίνει στο κέντρο με τα λάθη του, τα πάθη του, την ευθύνη του. Στον Όμηρο ο εχθρός έχει όνομα. Στην τραγωδία η εξουσία κρίνεται. Στη φιλοσοφία η αλήθεια δεν επιβάλλεται, αναζητείται διαλογικά. Στη δημοκρατία ο άνθρωπος δεν είναι υπήκοος, είναι πολίτης. Αυτή η ανθρωπολογία είναι το αντίδοτο στην ΑΙ που τείνει να μας κάνει υπηκόους μιας αλγοριθμικής αλήθειας.
Γι’ αυτό και οι τέσσερις προτάσεις του έχουν σημασία: Επιθετική ψηφιοποίηση με ενιαίους κανόνες και όχι αποσπασματικά ψηφιακά συρτάρια υπουργείων, προστασία του δημιουργού ως προϋπόθεση ύπαρξης πολιτισμού, διάχυση εργαλείων στην περιφέρεια, στα δημοτικά μουσεία, στα μικρά φεστιβάλ, και λογοδοσία με ονοματεπώνυμο. Είναι μια μετάβαση από μια αμυντική, φοβική πολιτιστική πολιτική, να σώσουμε ό,τι σώζεται , σε μια διεκδικητική, όπως την ονομάζει.
Εδώ αξίζει να προσθέσουμε δύο κρίσιμες παραμέτρους που συχνά λείπουν από τον δημόσιο διάλογο και κάνουν την πρότασή του ακόμα πιο ισχυρή.
Πρώτον, το ζήτημα της γλώσσας ως δεδομένο. Σήμερα το συντριπτικό ποσοστό των δεδομένων εκπαίδευσης των μεγάλων μοντέλων είναι αγγλικά, ενώ τα ελληνικά κινούνται σε εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά. Όπως έγραψε ο Walter Benjamin, μια γλώσσα που δεν μεταφράζεται, πεθαίνει. Μια γλώσσα που δεν ψηφιοποιείται ποιοτικά, γίνεται αόρατη. Αν δεν φτιάξουμε ένα ανοιχτό, επιμελημένο, ηθικά καθαρό corpus χιλιάδων ετών ελληνικής γλώσσας από τον Όμηρο μέχρι τη σύγχρονη πραγματικότητα, θα επαληθευτεί ο φόβος του: Οι μηχανές θα μάθουν να βλέπουν τον κόσμο χωρίς εμάς. Η Βιβλιοθήκη Κοραή με κάτω από 10% ψηφιοποίηση που ανέφερε είναι το σύμπτωμα.
Άλλωστε, η διάσωση αυτού του ψηφιακού corpus δεν είναι μια μουσειακή άσκηση πολυτελείας. Είναι η προϋπόθεση για να μπορέσει η περιφερειακή Ελλάδα, από τη Χίο μέχρι τα ακριτικά νησιά, να μετατρέψει την πολιτιστική της κληρονομιά σε σύγχρονο, βιώσιμο οικονομικό προϊόν, φέρνοντας την τεχνολογία στην υπηρεσία του τοπικού παραγωγού και δημιουργού, και όχι ως εργαλείο της μαζικής ισοπέδωσης.
Δεύτερον, το Κέντρο στην Ακαδημία Πλάτωνος. Η ιδέα για ένα Παγκόσμιο Κέντρο Ηθικής των Νέων Τεχνολογιών υπό την αιγίδα του ΟΗΕ είναι οραματική. Για να μην γίνει όμως ακόμα ένα αποστειρωμένο think-tank, πρέπει να γεννηθεί με δύο όρους: Να παράγει δεσμευτικό πρωτόκολλο, και να έχει έδρα του όχι μόνο φιλοσόφους αλλά και ποιητές, αγιογράφους, ανθρώπους της παραγωγής και της τοπικής κοινωνίας. Γιατί ο ελληνικός πολιτισμός, όπως είπε, δεν είναι μόνο τα κείμενα, είναι ο τρόπος ζωής, το βίωμα που γέννησε το έργο, όχι απλώς το τελικό προϊόν.
Ο Γερουλάνος δεν έκανε μια συμβατική πολιτιστική ομιλία. Έκανε μια πρόταση εθνικής στρατηγικής. Μας υπενθύμισε αυτό που είπε ο Ζισκάρ ντ’ Εσταίν όταν μπήκαμε στην ΕΟΚ, ότι η Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα είναι άνθρωπος χωρίς πιστοποιητικό γέννησης. Σήμερα, θα προσθέταμε, ότι ο κόσμος της ΑΙ χωρίς τον Ελληνισμό, είναι ένας θρόνος χωρίς πρόσωπο.
Και ο αγώνας για το ποιος θα του δώσει πρόσωπο, έχει ήδη αρχίσει.
